Υπάρχουν καρχαρίες στο Ιόνιο και γενικά στην Μεσόγειο? Αυτή είναι μια αρκετά συχνή ερώτηση από ανθρώπους που θέλουν να καταδυθούν το καλοκαίρι στις θάλασσες μας. Ναι υπάρχουν, αλλά.. γιατί αυτό δεν μας απασχολεί ιδιαίτερα (τουλάχιστον όχι ακόμα)? Μάλλον γιατί υπάρχει πολύ καλός λόγος να μην ανησυχούμε.

Η Μεσόγειος χαρακτηρίζεται από υψηλή σχετικά αλμυρότητα, θερμά νερά και μικρή παλιρροϊκή διακύμανση, τα οποία ευνοούν την συγκέντρωση θρεπτικών συστατικών, υποστηρίζουν τα κατώτερα (στην τροφική αλυσίδα) είδη και συντηρούν πληθυσμούς μεγαλύτερων πελαγικών ειδών (της ανοικτής θάλασσας), αρπακτικά ψάρια, δελφίνια και χελώνες. Στα νερά της ζουν τουλάχιστον 47 είδη καρχαριών, εκ των οποίων τα 7 ανήκουν στα επικίνδυνα ή δυνητικά επικίνδυνα για τον άνθρωπο (από τα συνολικά 23 τέτοια είδη στον κόσμο). Οι καρχαρίες δεν έχουν προκύψει ξαφνικά, ήταν πάντα εδώ στη Μεσόγειο όπως και σε κάθε ωκεανό σε όλη τη Γη, και πριν από εμάς!

Όταν γίνονται επιθέσεις αυτές σημειώνονται συχνά σε παραλίες λουομένων, και αυτό συμβαίνει όχι επειδή οι καρχαρίες στήνουν καρτέρι στους ανθρώπους, αλλά επειδή εκεί συγκεντρώνονται πολλοί άνθρωποι, οι πιθανότητες αυξάνονται και επομένως στατιστικά και οι επιθέσεις.

Συχνές θεάσεις και καταγραφές από τον άνθρωπο

Πρώτα να εξηγήσουμε ότι οι πολλές πρόσφατες θεάσεις οφείλονται όχι στον πολλαπλασιασμό τους (όπως θα δούμε οι πληθυσμοί μπορεί και να μειώνονται λόγω υπεραλίευσης – μείωση της τροφής τους και εκούσια ή ακούσια θανάτωση) αλλά πιθανότατα στην αύξηση συχνότητας καταγραφής τους με κάθε έναν επισκέπτη της θάλασσας να έχει διαθέσιμη φωτογραφική μηχανή / βιντεοκάμερα (όλοι έχουν πλέον κινητό τηλέφωνο) όπου σταθεί και όπου βρεθεί. Άλλωστε ο άνθρωπος εισχωρεί όλο και περισσότερο στον φυσικό κόσμο, επισκέπτεται όλο και συχνότερα κάθε σπιθαμή της επιφάνειας του πλανήτη είτε κοντά στην ακτή είτε στην ανοιχτή θάλασσα. Και άλλοι παράγοντες βεβαίως μπορεί να παίζουν ρόλο όπως η  προσπάθεια εξεύρευσης τροφής των θαλάσσιων ζώων εξερευνώντας νέα μέρη και επίσης αλλαγές σε φυσικές παραμέτρους όπως για παράδειγμα στη θερμοκρασία των υδάτων.

Στους παράγοντες που έχουν αναδείξει αυτόν τον κίνδυνο σε τρομακτικό γεγονός, ανήκουν οι εικόνες από ατυχήματα που καταδεικνύουν την ισχυρή αιμορραγία, αλλά και ο φόβος του ανθρώπου όταν αισθάνεται ανήμπορος να αντιδράσει, στην περίπτωση αυτή τα πλάσματα της θάλασσας έχουν το πλεονέκτημα καθώς αισθάνονται και κινούνται καλύτερα μέσα στο νερό απ’ ότι εμείς (παίζουμε στο δικό τους «γήπεδο»). Βεβαίως οι ελάχιστοι άτυχοι άνθρωποι που έχουν πέσει θύματα επίθεσης, συχνά τραυματίζονται πολύ σοβαρά και κανένας δεν λέει ότι αν συμβεί δεν είναι σοβαρό ζήτημα. Αλλά πρέπει να κατανοήσουμε ότι οι καρχαρίες δεν έχουν κανέναν λόγο να μας κυνηγούν για τροφή, όταν επιτίθενται στον άνθρωπο είναι λόγω σύγχυσης (αν κολυμπάμε σπασμωδικά φαινόμαστε σαν τραυματισμένο ψάρι ή άλλο θαλάσσιο ζώο –θήραμα- που αποτελεί μια θαυμάσια ευκαιρία για ένα καλό γεύμα) και τραγικής φυσικά, παρεξήγησης.

Επικινδυνότητα

Όταν μιλάμε για επικίνδυνους καρχαρίες ή κάθε άλλο είδος, πρέπει να διαχωρίζουμε τον θεωρητικό κίνδυνο από την υπαρκτή τελικά επικινδυνότητα. Η επικινδυνότητα ορίζεται όχι μόνο από την κρισιμότητα της βλάβης («Βαθμός σοβαρότητας») σε περίπτωση εκδήλωσης ενός ατυχήματος αλλά και από την συχνότητα εμφάνισης του κινδύνου («Πιθανότητα»), δηλαδή λαμβάνει υπόψη εκτός από την κρισιμότητα, και την πιθανότητα εκδήλωσης ενός κινδύνου.

Η επικινδυνότητα για τους καρχαρίες έχει ως εξής: Είναι πιο πιθανός ο θάνατος από μέλισσες, φίδια, αδέσποτα σκυλιά ή ακόμα από κεραυνό, παρά από καρχαρία! Ενδεικτικά, σε διάστημα 51 ετών (1959-2010) οι απώλειες ανθρώπινης ζωής στο σύνολο των ΗΠΑ από καρχαρίες ανήλθαν σε 26, ενώ αυτές από κεραυνό σε 1970!  (στοιχεία: International Shark Attack File). Ακόμη, εντελώς ειρωνικά, είναι πιο πιθανό να σκοτωθεί άνθρωπος πηγαίνοντας με το αυτοκίνητο στην παραλία παρά από επίθεση καρχαρία μέσα στο νερό!

Από το 1847 που τηρούνται αρχεία, δηλαδή τα τελευταία 180 χρόνια, στην Μεσόγειο υπολογίζονται  μόλις 50 επιβεβαιωμένες επιθέσεις και καμία από αυτές τα τελευταία 40 χρόνια. Στην Ελλάδα αναφέρονται 15 επιθέσεις, ενώ σε όλο το Ιόνιο Πέλαγος μόλις 2 και αυτές στην Κέρκυρα τα έτη 1951, 1956.

Πως να συμπεριφερθούμε όταν βρίσκεται κοντά μας καρχαρίας:

Αν βρεθούμε να περιτριγυριζόμαστε από έναν καρχαρία, το καλύτερο που έχουμε να κάνουμε είναι:

α) μένουμε ήρεμοι χωρίς να κάνουμε βιαστικές και σπασμωδικές κινήσεις ή θόρυβο

β) γυρίζουμε πρόσωπο και σώμα προς τον καρχαρία και αν υπάρχει άλλος ή άλλοι άνθρωποι, μένουμε ο ένας κοντά στον άλλον

γ) δεν πλησιάζουμε και κρατάμε όσο γίνεται μεγαλύτερη απόσταση απομακρυνόμενοι ήρεμα προς την ακτή ή το σκάφος μας

δ) φέρνουμε μπροστά από το σώμα μας αν έχουμε, ένα αντικείμενο ως φράγμα και ασπίδα

Ειδικά για τους δύτες που βρίσκονται κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας, στην ανοιχτή θάλασσα κρατάμε το σώμα σε όρθια θέση, κοντά στον βυθό παραμένουμε σε οριζόντια θέση.

ε) αν παρόλα αυτά μας επιτεθεί καρχαρίας, μπορούμε να τον απωθήσουμε ανακατευθύνοντας το ρύγχος του, και αν χρειαστεί σε περίπτωση επίμονης επίθεσης, να στοχεύσουμε με γροθιά τα εξαιρετικά ευαίσθητα σημεία του, που είναι τα μάτια, το ρύγχος, τα βράγχια.

Επίσης όσο γίνεται ταχύτερα, ενημερώνουμε τους υπόλοιπους ανθρώπους στην περιοχή και αναφέρουμε το περιστατικό στις αρχές.

(Stay calm – Keep your eyes on it – Be prepared to fight back

– If you are bitten by a shark, target the weak spots)

Γενικά πρέπει να αποφεύγουμε να κολυμπάμε όταν η ορατότητα μέσα στο νερό είναι κακή (δεν είναι διαυγές, αυτό βοηθά να αποφεύγουμε και άλλους κινδύνους όπως τσούχτρες), αποφεύγουμε να έχουμε πάνω μας γυαλιστερά αντικείμενα όπως κοσμήματα, αποφεύγουμε να κολυμπάμε κρατώντας φαγώσιμα ή σε περιοχές που ψαρεύουν άλλοι άνθρωποι ή θαλάσσια πλάσματα (για παράδειγμα αν κυνηγάνε φώκιες μικρότερα ψάρια, αυτό μπορεί να προσελκύσει και καρχαρίες, ειδικά οι καρχαρίες είναι πιο δραστήριοι και κυνηγούν κατά την αυγή και το σούρουπο), αποφεύγουμε να κολυμπάμε αν έχουμε ανοιχτή πληγή.

Γενικότερα δεν πρέπει να πλησιάζουμε και ούτε βέβαια να αγγίζουμε άγρια ζώα σε καμία περίπτωση, ειδικά τα μεγαλύτερα που είναι και θηρευτές, όπως χελώνες, φώκιες, δελφίνια κτλ.

Ποιός απειλείται περισσότερο

Οι καρχαρίες σήμερα κινδυνεύουν οι ίδιοι από ένα εύρος ανθρωπογενών απειλών: Υπεραλίευση (άμεση για την πώληση πτερυγίων ή έμμεση καθώς αλιεύονται άλλα είδη που αποτελούν τροφή για αυτούς), Ρύπανση (κυρίως πλαστικά αλλά και τοξικές ουσίες που διαρρέουν στην θάλασσα), και Υποβάθμιση/καταστροφή οικοτόπων. Πολλά είδη καρχαριών σήμερα χαρακτηρίζονται ως κρισίμως απειλούμενα, ενώ τα τελευταία 200 χρόνια έχει εκτοπιστεί από την Μεσόγειο το 97% των ειδών τους. Επομένως μάλλον πρέπει να ανησυχούν περισσότερο οι καρχαρίες για το τι είμαστε εμείς ικανοί να τους κάνουμε, παρά εμείς για το αν κινδυνεύουμε από αυτούς..

Τηλέμαχος Μπεριάτος

Εκπαιδευτής Αυτοδυτών PSS, Αυτοδύτης 3 αστέρων CMAS

Οι εικόνες και το βίντεο προέρχονται από την Ερυθρά Θάλασσα, Brothers Islands & Daedalus Reef, Red Sea

(Τηλέμαχος Μπεριάτος 2019)

1. Oceanic whitetip shark “Longimanus”
2. Silky shark
3. Hammerhead shark
4. (meme picture by www.pinterest.com)

Video: Oceanic whitetip shark “Longimanus” (Tilemachos Beriatos 2019)