Ο Χάουαρντ Φίλιπς Λάβκραφτ είναι αδιαμφισβήτητα ένας από τους πιο επιδραστικούς συγγραφείς στο είδος της λογοτεχνίας τρόμου. Σύγχρονοι δημιουργοί σηκώνουν τη βαριά κληρονομιά του στους ώμους τους. Εκκινώντας με δημοσιεύσεις σε παλπ περιοδικά, κατάφερε να ξεπεράσει κατά πολύ τα όρια του είδους και να εξελιχθεί, ερήμην του, σε ένα λογοτεχνικό φαινόμενο: ο μισάνθρωπος έγκλειστος του Πρόβιντενς, στα σαράντα έξι χρόνια που περπάτησε στη γη, έγραψε δεκάδες διηγήματα, ποιήματα, δοκίμια -αρκετά από τα οποία είχαν θέμα την αστρονομία και το διάστημα-, και ενέπνευσε το είδος του «κοσμικού τρόμου», που βασίζεται στο δέος που προξενεί στον άνθρωπο το άγνωστο. Καθόλου ευκαταφρόνητα τα επιτεύγματά του κι ας μην έτρεφε φιλοδοξίες, κατά τον θάνατό του, πως θα προσέγγιζε με το έργο του την αθανασία.

Μέχρι σήμερα, λοιπόν, ο Λάβκραφτ προκαλεί το ενδιαφέρον. Στη χώρα μας εξακολουθεί να μεταφράζεται πυρετωδώς – τα τελευταία χρόνια, οι εκδόσεις Δώμα δημοσίευσαν δύο διηγήματά του σε αυτοτελή έκδοση, Το χρώμα που ήρθε από το διάστημα και Το κάλεσμα του Κθούλου, αμφότερα σε μετάφραση της Μαργαρίτας Ζαχαριάδου, και οι εκδόσεις Οξύ έχουν δημοσιεύσει σε μετάφραση Κυριάκου Χαλκόπουλου και Μαρίας Έξαρχου, σε μια σειρά που μετρά προς το παρόν εννέα τίτλους, τα σημαντικότερα έργα του, πολλά εκ των οποίων είχαν κυκλοφορήσει παλαιότερα από τον Αίολο, και σκόρπια, από άλλες εκδόσεις (Locus 7, Ars Nocturna, Εκδοτική Θεσσαλονίκης κλπ).

Όσο μας αφορά, ας σημειώσουμε πως το άρθρο μας στη στήλη «Σαν σήμερα» για τον Χ. Φ. Λάβκραφτ, δυο χρόνια πριν και εν μέσω Αυγούστου, άγγιξε ταχύτατα τον αριθμό των δέκα χιλιάδων προβολών – σήμερα τις έχει ξεπεράσει.

Ποια στοιχεία καθιστούν, λοιπόν, τον Λάβκραφτ διαχρονικό;

Ο διαρκής τρόμος

Ο Λογοτεχνικός Κανόνας είναι μια κατασκευή και η αξία του κάθε έργου ευμετάβλητη: «Δεν υπήρχε κάποιο λογοτεχνικό έργο ή παράδοση που να είναι αφ’ εαυτών πολύτιμα, ανεξάρτητα με το τι θα μπορούσε να έχει πει ή να πει στο μέλλον κάποιος σχετικά με αυτά», γράφει ο Τέρι Ίγκλετον στο Εισαγωγή στη θεωρία της λογοτεχνίας (μτφρ. Δημήτρης Τζιόβας, εκδ. Οδυσσέας). Με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, πάντως, κάποια έργα αναντίρρητα «αντέχουν» στον χρόνο, παραμένοντας σημεία αναφοράς, ενώ άλλα ξεπροβάλλουν όταν παρουσιαστούν οι κατάλληλες συνθήκες, ή διαφορετικά, η πειστική υποστήριξη της αξίας τους.

Ο Λάβκραφτ είχε ισχυριστεί κάποτε: «Το αρχαιότερο και ισχυρότερο συναίσθημα του ανθρώπου είναι ο φόβος και η αρχαιότερη και ισχυρότερη μορφή φόβου είναι ο φόβος για το άγνωστο», και η φράση του ίσως μπορεί να αιτιολογήσει την απήχηση του είδους του τρόμου σε γενικό βαθμό.

Ο Κθούλου, όπως τον σχεδίασε ο Λάβκραφτ

Τέρατα και μοχθηρές θεότητες που ξεγελούν τους ανθρώπους εμφανίζονται στους αρχαίους μύθους. Ο Λάβκραφτ, που έλαβε κλασική παιδεία από την οικογένειά του σε μικρή ηλικία, είχε έρθει σε επαφή με την αρχαιοελληνική και τη ρωμαϊκή γραμματεία, τη δυτική παράδοση. Στη μελέτη του H. P. Lovecraft’s dark Arcadia: The satire, symbology and contradiction, ο Γκάβιν Κάλαχαν υποστηρίζει πως τα λαβκραφτικά νησιά, στα οποία διαδραματίζονται αποκρυφιστικές δοξασίες, και η σκοτεινή πόλη του Άρκαμ, στην οποία εκτυλίσσονται συχνά οι ιστορίες του Λάβκραφτ, είναι σκοτεινές εκδοχές, ανεστραμμένα είδωλα, των ιερών νησιών, όπως της Δήλου, και της αρκαδικής, ουτοπικής γης. Ο ίδιος ο Λάβκραφτ είχε γράψει ένα κατατοπιστικό δοκίμιο, με τίτλο «Supernatural horror in literature», στο οποίο διερευνά την εξέλιξη των ιστοριών τρόμου, από τις ρίζες τους στα έπη, όπως το Μπέογουλφ, ως την εποχή του.

Άλλωστε, οι Μεγάλοι Παλαιοί είναι αρχαίοι, καθώς «ζούσαν αμέτρητους αιώνες προτού υπάρξουν οι άνθρωποι και (…) είχαν έρθει στον νεογέννητο κόσμο από τον ουρανό», όπως αναφέρεται στο Κάλεσμα του Κθούλου.

Μορφές όπως αυτές των χθόνιων θεοτήτων -από τις οποίες φαίνεται να πηγάζει το όνομα «Κθούλου»-, του θαλάσσιου Κήτους, το οποίο αντιμετώπισε αρχικά ο Περσέας και ενέπνευσε βιβλικές ιστορίες, του Λεβιάθαν, αλλά και του θηριώδους Κράκεν, του χταποδιού που καραδοκεί κάτω από την επιφάνεια του νερού, ξεπηδούν συνεχώς στις αφηγήσεις. Ο Κθούλου μοιράζεται κοινά με όλες τις παραπάνω.

Άλλωστε, οι Μεγάλοι Παλαιοί είναι αρχαίοι, καθώς «ζούσαν αμέτρητους αιώνες προτού υπάρξουν οι άνθρωποι και (…) είχαν έρθει στον νεογέννητο κόσμο από τον ουρανό», όπως αναφέρεται στο Κάλεσμα του Κθούλου.

Οι μορφές από την κλασική και τη λαϊκή παράδοση, σε συνδυασμό με την επίδραση της αποικιοκρατίας -την επαφή με τους ξένους πολιτισμούς, τον Άλλο- και της σταδιακής κατάρρευσής της, προσέφεραν τα κατάλληλα υλικά για τη δημιουργία του λαβκραφτικού κόσμου.

Μια σύγχρονη μυθολογία

Μιας και αναφέρουμε τα περί μυθολογίας, δεν μπορούμε να μην μνημονεύσουμε τον Μισέλ Ουελμπέκ, ο οποίος πρωτοεμφανίστηκε στα γαλλικά γράμματα με μια μελέτη για τον Λάβκραφτ. Χ.Φ. Λάβκραφτ: Εναντίον του κόσμου, εναντίον της ζωής (μτφρ. Βασίλης Πατσογιάννης, εκδ. Εστία). Στο δοκίμιό του, ο Ουελμπέκ αναφέρει πως ένα από τα στοιχεία που ξεχωρίζουν στον Αμερικανό ομότεχνό του είναι το ότι κατάφερε να δημιουργήσει έναν δικό του «μύθο», ένα μυθοπλαστικό σύμπαν με διακριτά χαρακτηριστικά -αυτά του «κοσμικού τρόμου»-, το οποίο επέκτειναν οι συνεχιστές του έργου του.

Μεταγενέστεροι συγγραφείς έπιασαν το νήμα από εκεί που το άφησε ο Λάβκραφτ, παράγοντας ιστορίες που είτε εκτυλίσσονται στον ίδιο κόσμο στον οποίο διαδραματίζεται το Κάλεσμα του Κθούλου, είτε έχουν την ίδια αισθητική, με ιδιαίτερη εστίαση στο στοιχείο του φόβου για το άγνωστο. Βεβαίως, αξίζει να αναφερθεί πως ο πρώτος συγγραφέας που έδρασε «επεκτατικά» ήταν… ο ίδιος ο Λάβκραφτ, ο οποίος δεν δίστασε να εντάξει μορφές από άλλα έργα στα δικά του. Ένα παράδειγμα: στοιχεία που αναφέρονται στον Βασιλιά με τα κίτρινα (εκδ. Αίολος, μτφρ. Βίκυ Τόμπρου) του Ρόμπερτ Τσέιμπερς πέρασαν στο Ό,τι ψιθυρίζει στο σκοτάδι (μτφρ. Μαρία Έξαρχου, εκδ. Οξύ).

Ο Λάβκραφτ καλλιέργησε από μόνος του ένα πνεύμα συνεργασίας και διακειμενικότητας, συχνά διορθώνοντας χωρίς αμοιβή κείμενα άλλων δημιουργών. Έγινε φίλος με τους νέους που αλληλογραφούσαν μαζί του και τους οποίους συμβούλευε χωρίς δογματισμό – παρά τη μισαλλοδοξία και τον «πρωτόγονο» ρατσισμό του, σε αυτό το θέμα ήταν ιππότης.

Στον πυρήνα αυτού του σύμπαντος βρίσκεται η ιστορία Τα βουνά της τρέλας (μτφρ. Βασίλης Καλλιπολίτης, εκδ. Αίολος), η εκτενέστερη του Λάβκραφτ

Ασφαλώς, ο ίδιος ο Λάβκραφτ ήταν ο πρωτομάστορας του λογοτεχνικού σύμπαντός του. Οι ιστορίες του μοιράζονται «πιόνια» -έτσι θα χαρακτηρίζαμε τους ανθρώπινους ήρωές του-, θεότητες και πόλεις. Στον πυρήνα αυτού του σύμπαντος βρίσκεται η ιστορία Τα βουνά της τρέλας (μτφρ. Βασίλης Καλλιπολίτης, εκδ. Αίολος), η εκτενέστερη του Λάβκραφτ, η οποία μπορεί να διαβαστεί και ως «εγχειρίδιο», μιας κι εμφανίζονται ή αναφέρονται εντός της πολλά δομικά στοιχεία της μυθολογίας του.

«Κανείς δεν σκέφτηκε στα σοβαρά να συνεχίσει τον Προυστ. Το σκέφτηκε όμως για τον Λάβκραφτ» γράφει ο Ουελμπέκ, κάνοντας με κάποια υπερβολή μια εύστοχη παρατήρηση.

Η ποπ κουλτούρα

Μέρος της δημοτικότητας των ιστοριών του Λάβκραφτ οφείλεται στην επίδρασή τους στη μαζική κουλτούρα. Οι ιστορίες του, υπό την ταμπέλα του «weird fiction», εξαρχής προορίζονταν για λαϊκή κατανάλωση. Ο Ουελμπέκ συγκρίνει το αφηγηματικό ταλέντο του Λάβκραφτ με αυτό του Άρθουρ Κόναν Ντόιλ, δημιουργού του Σέρλοκ Χολμς.

Όσον αφορά στο πεδίο του κινηματογράφου, βέβαια, οι ιστορίες του Λάβκραφτ δεν έτυχαν εξαιρετικής αντιμετώπισης. Ποιος «ευθύνεται» για αυτό; Εν μέρει, το πρωταρχικό υλικό, με τις κυκλώπειες πόλεις, η αρχιτεκτονική των οποίων ακολουθεί τη μη ευκλείδια γεωμετρία, τις μορφές που δεν μπορεί να συλλάβει ο ανθρώπινος νους, αλλά και την παλπ αύρα τους, που μάλλον αρμόζει περισσότερο σε ταινίες β’ διαλογής.

Στιγμιότυπο από την ταινία «The thing» του Τζον Κάρπεντερ

Με την άνοδο του μεταμοντερνισμού και της μαζικής κουλτούρας, και τις τάσεις πρόσμειξης του υψηλού με το χαμηλό, η αισθητική του Λάβκραφτ επέδρασε στο σινεμά. Ταινίες με αξιώσεις, όπως αυτές που απαρτίζουν την Τριλογία της Αποκάλυψης του Τζον Κάρπεντερ («The thing», «Prince of darkness», «In the mouth of madness»), ο «Φάρος» του Ρόμπερτ Έγκερς, αλλά και η «Ομίχλη» του Φρανκ Ντάραμποντ και ο «Αφανισμός» του Άλεξ Γκάρλνατ -βασισμένες σε λογοτεχνικά έργα του Στίβεν Κινγκ και του Τζεφ Βάντερμιερ, που εξαρχής χρωστούν στον Λάβκραφτ-, είναι επηρεασμένες από το κλίμα του κοσμικού τρόμου. Αντίστοιχα, στην τηλεόραση και τις πλατφόρμες streaming, υπάρχει το κραυγαλέο παράδειγμα του «Stranger things», κ.ά.

Μέρος του καστ του «Stranger things»

Η ποπ κουλτούρα οικειοποιήθηκε τα πιο ισχυρά στοιχεία της μυθοπλασίας του Λάβκραφτ, την ατμόσφαιρα και την εικονοποιία του, αφήνοντας έξω τα λιγότερο ελκυστικά χαρακτηριστικά, όπως τον ρατσισμό που συνδέεται με το λογοτεχνικό του έργο, σε βαθμό που ο νέος, αλλά επαρκής αναγνώστης μπορεί να εκπλαγεί από τις αναφορές στους «εκφυλισμένους» και «αδαείς» «ημίαιμους» και «νέγρους» λάτρεις των Μεγάλων Παλαιών, που εντοπίζονται στις αρχικές ιστορίες. Αφηγήσεις εν μέρει διαμορφωμένες από το φυλετικό μίσος έδωσαν την έμπνευση σε καλλιτέχνες όπως ο Τζον Κάρπεντερ να φτιάξουν ταινίες όπως το «The thing», που μπορεί να ερμηνευτεί και ως μια αλληγορία για την έλλειψη εμπιστοσύνης και τον συνεχόμενο ανταγωνισμό του Ψυχρού Πολέμου.

Ο Λάβκραφτ άσκησε επίδραση ακόμα και στον χώρο της μουσικής, με ηχηρό παράδειγμα το γκρουπ ψυχεδελικού ροκ H. P. Lovecraft, που ιδρύθηκε το 1967 και φέρει το όνομά του. Το συγκρότημα, όπως αναφέρει στο οπισθόφυλλο του πρώτου του LP, θέλησε να συνθέσει μουσική επηρεασμένη από «τις μακάβριες εξιστορήσεις και τα ποιήματα για μια Γη που κατοικείται από μιαν άλλη φυλή».

Τα μέλη του συγκροτήματος έγιναν με τη σειρά τους μέρος της συνεχώς επεκτεινόμενης μυθολογίας του λαβκραφτικού κόσμου, με τον συγγραφέα Χάρι Τέρτλντοβ να τους αναφέρει συχνά στις ιστορίες του, αξιοποιώντας τους και ως πρωταγωνιστές σε μία από αυτές, το διήγημα «The Fillmore Shoggoth», στο οποίο έρχονται αντιμέτωποι με τις εφιαλτικές δημιουργίες του Χ. Φ. Λάβκραφτ.

Ο παράλογος κόσμος μας

Μια από τις πειστικότερες ερμηνείες της διαρκούς απήχησης του Λάβκραφτ βρίσκεται στο μικρό δοκίμιο του Μπενχαμίν Λαμπατούτ Ο λίθος της τρέλας (μτφρ. Αγγελική Βασιλάκου, εκδ. Δώμα).

Ίσως να μην περίμενε κανείς να βρει τον Λαμπατούτ, ο οποίος συχνά εκφράζει τον θαυμασμό του για τον Μπόρχες και τον Ζέμπαλντ, στον αστερισμό του Λάβκραφτ, κάτι που θα μπορούσε να ειπωθεί και για τον Ουελμπέκ. Κι όμως, αν εξετάσουμε την πρώτη παράγραφο από το Κάλεσμα του Κθούλου, ίσως φανεί πως προέρχεται από κάποιο έργο του Λαμπατούτ:

«Δεν υπάρχει μεγαλύτερη ευλογία στον κόσμο, πιστεύω, απ’ την ανικανότητα του ανθρώπινου νου να συσχετίσει όλα του τα περιεχόμενα το ένα με το άλλο. Ζούμε σε μια γαλήνια νησίδα άγνοιας, στη μέση των μαύρων ωκεανών του απείρου, και δεν είμαστε φτιαγμένοι για μακρινά ταξίδια. Οι επιστήμες, καθώς τραβά η καθεμιά προς τη δική της κατεύθυνση, δεν έχουν ακόμα προξενήσει μεγάλα δεινά στην ανθρωπότητα· κάποια μέρα όμως η συναρμογή αυτών των κατακερματισμένων γνώσεων θ’ αποκαλύψει τόσο αποτρόπαιες όψεις της πραγματικότητας και της περιδεούς μας θέσης μέσα σε αυτήν, που είτε θα παραφρονήσουμε είτε θα δραπετεύσουμε απ’ το φως για να βρούμε καταφύγιο στην ηρεμία και την ασφάλεια ενός σκοτεινού μεσαίωνα».

Όσο φωτίζουμε τις πλευρές του σύμπαντος, τόσο λιγότερα καταλαβαίνουμε, τόσο πιο θαμπή παρουσιάζεται η μεγάλη εικόνα.

Αν σταθούμε, λοιπόν, στην πεζογραφία του Χιλιανού, θα αντιληφθούμε κάποια προφανή κοινά, όσον αφορά στις θεματικές. Στο Όταν παύουμε να καταλαβαίνουμε τον κόσμο (μτφρ. Αγγελική Βασιλάκου, εκδ. Δώμα), ο Λαμπατούτ μάς έδειξε πως η σύγχρονη πραγματικότητα δεν βγάζει νόημα όχι μονάχα για τον κοινό νου, αλλά και για τους επιστήμονες που προσπαθούν να την ερμηνεύσουν. Για να μιλήσει κανείς για τον υποατομικό κόσμο, πρέπει να ασκήσει ένα είδος «πίεσης» ή «βίας» στους παραδοσιακούς όρους της φυσικής, «αλλοιώνοντάς τους» κάπως, με τον ίδιο τρόπο που η ποίηση ασκεί βία στη γλώσσα και τους συμβατικούς κανόνες της. Στον σύγχρονο κόσμο, ο Διαφωτισμός και η άποψη πως όλα μπορούν να ερμηνευτούν με βάση τη λογική έχουν χάσει έδαφος. Όσο φωτίζουμε τις πλευρές του σύμπαντος, τόσο λιγότερα καταλαβαίνουμε, τόσο πιο θαμπή παρουσιάζεται η μεγάλη εικόνα.

Σε έναν τέτοιο κόσμο, όπου η παραδοσιακή χρήση του όρου ρεαλισμός φαίνεται να χάνει όλο περισσότερο τη δύναμή της, και απίθανα σενάρια επιβεβαιώνονται -δεν αναφερόμαστε μονάχα στις εξελίξεις του δελτίου ειδήσεων: η γάτα του Σρόντιγκερ είναι πράγματι ταυτοχρόνως νεκρή και ζωντανή κι αυτό είναι απολύτως ορθό-, ο Χ. Φ. Λάβκραφτ και ο Φίλιπ Κ. Ντικ αναδεικνύονται σε πρωτοπόρους, γράφει ο Λαμπατούτ.

Η συντριβή μοιάζει αναπόφευκτη και ο Λάβκραφτ το έδειξε κάποτε, μέσα σε ένα παλπ περιοδικό.

Οι δυο τους μας προετοίμασαν για τον κόσμο στον οποίο πλέον κατοικούμε, έναν κόσμο που δεν μπορούμε να συλλάβουμε πλήρως επειδή πολύ απλά -όπως η αρχιτεκτονική μιας λαβκραφτικής πολιτείας- φαίνεται να ξεπερνά τα όρια της αντίληψής μας. Από αυτό το παράξενο και αντιφατικό περιβάλλον προκύπτει μια νέα αίσθηση για το ρεαλιστικό, ένας νέος ρεαλισμός, και ο Λάβκραφτ υπήρξε προφήτης του. Η συντριβή μοιάζει αναπόφευκτη και ο Λάβκραφτ το έδειξε κάποτε, μέσα σε ένα παλπ περιοδικό.

* Ο ΣΟΛΩΝΑΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Δυο λόγια για τον συγγραφέα 

Ο Howard Phillips Lovecraft γεννήθηκε το 1890 στο Πρόβιντενς του Ρόουντ Άιλαντ. H υγεία του ήταν εύθραυστη, έζησε φτωχός, δεν μπόρεσε να σπουδάσει. Έγραψε ιστορίες τρόμου και επιστημονικής φαντασίας. Πέθανε, μάλλον αφανής, το 1937.

Το έργο του ανακαλύφθηκε εκ νέου μετά τη δεκαετία του ’70. Σήμερα θεωρείται ένας από τους συγγραφείς με την ισχυρότερη επίδραση στην ποπ κουλτούρα του 20ού αιώνα. Το Κάλεσμα του Κθούλου, η γνωστότερη νουβέλα του, δημοσιεύτηκε το 1928 στο περιοδικό Weird Tales.