Παρουσίαση του βιβλίου του Βασίλη Μόσχου “Οι λογοτέχνες στην ταξική αναμέτρηση της δεκαετίας 1940-1950”.

Δύο γιατί προκύπτουν από τον ίδιο τον τίτλο «Οι λογοτέχνες στην ταξική αναμέτρηση της δεκαετίας 1940-1950», γιατί δεκαετία 1940-1950;, γιατί λογοτέχνες;. Η δεκαετία του 1940 περιέχει σημαντικά γεγονότα, όπως ο ελληνοϊταλικός πόλεμος, τα γράμματα του Νίκου Ζαχαριάδη, το έπος της Αντίστασης, τα Δεκεμβριανά, η 9^η Μαΐου, ο Δ.Σ.Ε. κ.α.. Συνάμα, εκφράζει προγενέστερες διεργασίες, επιδρά μέχρι σήμερα στις κοινωνικές-πολιτικές αντιθέσεις και δίνει μια αίσθηση μη ολοκλήρωσής της. Εύλογα συγκινεί και ενεργοποιεί το ερευνητικό ενδιαφέρον. Την ίδια δεκαετία ο λογοτεχνικός κόσμος συνιστά πολιτικό μέγεθος. Οι λογοτέχνες «γράφουν», συνάμα όμως «πράττουν» πολιτικά.

Τι απαντά όμως από τα παραπάνω το βιβλίο.

Η έννοια λογοτεχνικός κόσμος στο βιβλίο είναι ευρεία και περιλαμβάνει πεζογράφους, ποιητές, κριτικούς λογοτεχνίας, αλλά και ασχολούμενους περιφερειακά ή παράλληλα με τη λογοτεχνία, ακόμη και όσους συνεργάζονται με λογοτεχνικά έντυπα. Από τον Γιάννη Ρίτσο ως τον Φώτη Αγγουλέ, από τον Γιώργο Σεφέρη ως τον Οδυσσέα Ελύτη, από τον Νίκο Γκάτσο ως τον Νάνο Βαλαωρίτη, από τον Κώστα Ουράνη ως τον Γιώργο Θεοτοκά, από τον Πέτρο Χάρη ως τον Αιμίλιο Χουρμούζιο, από τον Μ. Καραγάτση ως τον Στρατή Μυριβήλη, από τον Θράσο Καστανάκη ως τον Στρατή Δούκα, από τον Γιώργη Λαμπρινό ως τον Παναγή Λεκατσά, από τον Νικηφόρο Βρεττάκο ως τον Μανόλη Αναγνωστάκη, από τον Μάρκο Αυγέρη ως τον Ζήση Σκάρο, από τον Γιώργη Κοτζιούλα ως τον Θέμο Κορνάρο, από την Μέλπω Αξιώτη ως την Τατιάνα Σταύρου, από τον Γιάννη Μπεράτη ως τον Άγγελο Τερζάκη, από τον Άγγελο Σικελιανό ως τον Νίκο Καζαντζάκη.

Αρχικά, περιγράφεται το διάστημα από την 28^η Οκτωβρίου ως την είσοδο των Γερμανών στην Αθήνα, η κλήση ή η εθελοντική κατάταξη λογοτεχνών στον Ελληνικό Στρατό, η επιφόρτισή τους με πρόσθετα καθήκοντα (επιμέλεια εντύπων, ψυχαγωγία στρατιωτών, απεύθυνση στα αντίπαλα στρατεύματα), η εμψύχωση του πληθυσμού και η καταγγελία της ιταλικής επίθεσης. Ακολουθούν η θεώρηση της κατοχικής πραγματικότητας, η στάση απέναντι στο κατοχικό κράτος, η πείνα, η φασιστική πρακτική και οι επιπτώσεις της στους λογοτέχνες. Αποτυπώνεται και η διάθεση αντίστασης από οριακά νόμιμες ή φανερές ενέργειες, όπως παραστάσεις στις αρχές, εξασφάλιση βιοπορισμού και δημόσιες πατριωτικές αναφορές, ως την παράνομη δράση, όπως αρθρογραφία σε έντυπα, προετοιμασία συλλαλητηρίων, συγκρότηση λογοτεχνικών αντιστασιακών ομάδων στην Αθήνα, υλική ενίσχυση αντάρτικων σωμάτων, συμμετοχή σε αυτά.

Παρουσιάζεται στη συνέχεια η προβεβλημένη θέση των λογοτεχνών κατά την Απελευθέρωση. Τότε λογοτέχνες παρελαύνουν συγκροτημένα στους διεξαγόμενους εορτασμούς, εκπρόσωποι τους δίνουν ραδιοφωνικές ομιλίες και ορισμένοι είναι τιμώμενα πρόσωπα σε μια σειρά εκδηλώσεις. Στην κατοπινή δεκεμβριανή αναμέτρηση θα δούμε λογοτέχνες ενόπλους στους δρόμους της Αθήνας, απειλούμενους από τα πολεμικά επεισόδια, κρατούμενους, «έγκλειστους» οικιοθελώς στο εσωτερικό κάποιας οικίας, μετακινούμενους μετά τη λήξη των εχθροπραξιών προς την επαρχία ή διαφεύγοντες στην Ευρώπη, κυρίως στη Γαλλία.

Καταγράφεται ακόμη ο κλιμακούμενος μετά τον Δεκέμβρη αυταρχισμός απέναντι σε λογοτέχνες, δίνεται βαρύτητα στις μεταδεκεμβριανές διεργασίες για ένα εαμικό ή ένα αντιεαμικό μέτωπο αντίθετα, και εντοπίζονται έπειτα επιλογές και συμπεριφορές στα εμφυλιακά χρόνια.

Αναδεικνύεται στο βιβλίο και η διεξαγόμενη αντιπαράθεση στο εξωτερικό. Κομουνιστές και προοδευτικοί λογοτέχνες ευρισκόμενοι στο εξωτερικό και ένας αριθμός ξένων λογοτεχνών προετοιμάζουν συνεχώς δημόσιες εκδηλώσεις, διαμαρτυρίες και δημοσιεύματα. Απέναντί τους βρίσκονται κρατικοί αξιωματούχοι και πολιτικά πρόσωπα των εκεί χωρών, απεσταλμένοι των ελληνικών κυβερνήσεων και αστοί διανοούμενοι, οι οποίοι ταξιδεύουν από την Ελλάδα.

Το βιβλίο καταπιάνεται και με τη σωματειακή δραστηριότητα των λογοτεχνών. Τα λογοτεχνικά σωματεία, ιδίως η Εταιρία Ελλήνων Λογοτεχνών (Ε.Ε.Λ.), η σύσταση, η διοίκηση και οι δημόσιες τοποθετήσεις τους γίνονται αντικείμενο διαπάλης. Αρκετά απασχολούν και τα οικονομικά αιτήματα των λογοτεχνών, πρώτιστα η ίδρυση Λογοτεχνικού Επιμελητηρίου, η εξασφάλιση πρόνοιας και η δυνατότητα συνταξιοδότησης τους. Ανιχνεύεται επιπλέον η πολιτική διάσταση στις ενδολογοτεχνικές αντιπαλότητες, για την προώθηση του έργου κάθε λογοτέχνη στην Ελλάδα και την Ευρώπη.

Προσεγγίζεται επίσης η παρέμβαση των λογοτεχνών στη σφαίρα των ιδεών. Σημεία αντιπαράθεσης είναι ο ατομικός ή κοινωνικός χαραχτήρας της λογοτεχνικής δημιουργίας, η ερμηνεία του λογοτεχνικού έργου ως προϊόν της κάθε εποχής ή ως προσωπική σύλληψη, η καθιέρωση της δημοτικής γλώσσας και ο προσδιορισμός των όρων, «Ελευθερία», «Ελληνισμός» και «Εξέλιξη».

Σταθερά ερευνώνται οι κατευθύνσεις, η τακτική, η στάση απέναντι στην λογοτεχνική κοινότητα του Κ.Κ.Ε., του Ε.Α.Μ., των αστικών σχηματισμών, του κράτους και του ξένου παράγοντα και η παρουσία των λογοτεχνών στις κομματικές-μαζικές διαδικασίες και τον κρατικό μηχανισμό.

Το βιβλίο μετέχει επίσης, αυτή είναι η φιλοδοξία έστω, σε μια αναμέτρηση με ζητήματα της ίδιας της ιστορικής επιστήμης. Και στην περίπτωση της δραστηριότητας λογοτεχνών και καλλιτεχνών, γνωρίσματά της οποίας είναι ο επιμερισμός της σε πολλά πεδία και η ρευστότητά της, χρειάστηκε ο συσχετισμός, με το χρονικό πλαίσιο, τις κοινωνικές-πολιτικές αντιθέσεις, τα οικονομικά δεδομένα, το διεθνές τοπίο, την κοινωνική προέλευση κάθε προσώπου, τα πνευματικά θέματα και τα ατομικά χαρακτηριστικά. Η αναγκαία εμβάθυνση στα γεγονότα και στους παράγοντες διαμόρφωσής τους δεν αναιρούν τη δυνατότητα να ξετυλίγεται το νήμα της γνώσης, αντίθετα επιβεβαιώνουν αυτή τη δυνατότητα.

Βασίλης Μόσχος