Μαρία ΛιλιοπούλουΣυντάκτρια

Νομοθετημένες αλλά όχι εφαρμοσμένες παραμένουν οι περισσότερες προβλέψεις που αφορούν την ρύπανση από πλαστικά στην Ελλάδα. Παρά το γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει θεσπίσει ένα πυκνό πλέγμα κανονισμών και οδηγιών για τα πλαστικά, τις συσκευασίες, τα μικροπλαστικά και την κυκλική οικονομία και μεγάλο μέρος αυτής της νομοθεσίας έχει ενσωματωθεί στο εθνικό δίκαιο της χώρας μας, στην πράξη οι περισσότερες προβλέψεις παραμένουν ανεφάρμοστες με την Ελλάδα να χάνει το ένα ορόσημο μετά το άλλο.

Αποτέλεσμα είναι η εικόνα της Ελλάδας τόσο στη χρήση πλαστικών όσο και στην ανακύκλωση να παραμένει απογοητευτική. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάζει το WWF Ελλάς, η χώρα μας εξακολουθεί να παράγει περίπου 700.000 τόνους πλαστικών αποβλήτων κάθε χρόνο. Από αυτά μόλις το 8% ανακυκλώνεται, το 84% καταλήγει σε ταφή, ενώ την ίδια στιγμή σχεδόν 40.000 τόνοι πλαστικών διαρρέουν κάθε χρόνο στο φυσικό περιβάλλον, εκ των οποίων περίπου 11.500 τόνοι καταλήγουν στις ελληνικές θάλασσες.

Δεδομένης αυτής της κατάστασης, η περιβαλλοντική οργάνωση δημοσιοποίησε τη νέα ολοκληρωμένη στρατηγική «Ελλάδα χωρίς πλαστική ρύπανση», ένα σχέδιο με ορίζοντα το 2030, το οποίο δεν εστιάζει μόνο στο τι πρέπει να γίνει από εδώ και πέρα, αλλά κυρίως καταγράφει με λεπτομέρεια τι δεν έχει γίνει μέχρι σήμερα, παρά το γεγονός ότι μεγάλο μέρος των απαιτούμενων μέτρων έχει ήδη νομοθετηθεί εδώ και χρόνια

Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα αποτελεί ο νόμος 4736/2020 για τα πλαστικά μιας χρήσης. Πέντε χρόνια μετά την ψήφισή του, το WWF διαπιστώνει ότι οι επιδόσεις είναι «απελπιστικά χαμηλές». Τα απαγορευμένα πλαστικά μιας χρήσης εξακολουθούν να κυκλοφορούν ευρέως στην αγορά, πολλές φορές μάλιστα βαφτίζονται καταχρηστικά ως «επαναχρησιμοποιούμενα», χωρίς να υπάρχει ουσιαστικός έλεγχος από τις αρμόδιες αρχές. Πλαστικά καλαμάκια, πιάτα και μαχαιροπίρουνα εξακολουθούν να πωλούνται και να χρησιμοποιούνται μαζικά, παρά τις απαγορεύσεις.

Αντίστοιχη είναι η εικόνα και στο μέτωπο της μείωσης των πλαστικών ποτηριών και δοχείων takeaway. Ο νόμος προέβλεπε μείωση της κατανάλωσης κατά 30% έως το 2024 και κατά 60% έως το 2026 σε σχέση με το 2022. Σύμφωνα όμως με το WWF, οι στόχοι αυτοί είναι πλέον ανέφικτοι, καθώς οι περισσότερες προβλέψεις του νόμου δεν εφαρμόστηκαν ποτέ.

Οι επιχειρήσεις εστίασης και οι πλατφόρμες διανομής δεν ενημερώνουν ουσιαστικά τους καταναλωτές για τη δυνατότητα χρήσης επαναχρησιμοποιούμενων σκευών, ενώ δεν έχουν αναπτυχθεί συστήματα επιστροφής ή πολλαπλών χρήσεων, όπως συμβαίνει ήδη σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες.

Εξίσου χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του συστήματος επιστροφής εγγύησης (Deposit Return Scheme – DRS) για τις πλαστικές φιάλες, η εφαρμογή του οποίου λαμβάνει συνεχώς παρατάσεις. Η λειτουργία του προβλεπόταν ήδη από τον νόμο και αποτελούσε βασική προϋπόθεση ώστε η Ελλάδα να πετύχει τον ευρωπαϊκό στόχο χωριστής συλλογής του 77% των πλαστικών φιαλών. Ωστόσο, βρισκόμαστε πλέον στο 2026 και το σύστημα εξακολουθεί να μην λειτουργεί.

Το WWF κάνει λόγο για συνεχείς αναβολές, σημειώνοντας ότι η καθυστέρηση αποδίδεται και στις πιέσεις που ασκούνται από επιχειρηματικά συμφέροντα. Μάλιστα επισημαίνει ότι η κυβερνητική απόφαση του Νοεμβρίου 2024 να εξαιρεθούν οι γυάλινες φιάλες από το σύστημα επιστροφής εγγύησης δυσχεραίνει ακόμη περισσότερο την επίτευξη των ευρωπαϊκών στόχων.

Στο ίδιο μοτίβο κινείται και η εφαρμογή της διευρυμένης ευθύνης του παραγωγού. Παρότι η ευρωπαϊκή νομοθεσία προβλέπει ότι οι επιχειρήσεις που διαθέτουν στην αγορά προϊόντα, τα οποία προκαλούν σημαντική ρύπανση οφείλουν να χρηματοδοτούν τη συλλογή και διαχείρισή τους, στην Ελλάδα αρκετά από τα σχετικά συστήματα εξακολουθούν να μην έχουν δημιουργηθεί.

Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αφορά τα αποτσίγαρα, τα οποία αποτελούν το συχνότερο απόρριμμα στις ελληνικές παραλίες. Μέχρι σήμερα δεν λειτουργεί σύστημα που να υποχρεώνει την καπνοβιομηχανία να αναλαμβάνει το κόστος της ρύπανσης που προκαλεί, ενώ ανάλογη είναι η εικόνα και για τα αλιευτικά εργαλεία, τα οποία αποτελούν μία από τις σοβαρότερες απειλές για τα θαλάσσια οικοσυστήματα.

Το WWF προτείνει τη δημιουργία ειδικών συστημάτων διευρυμένης ευθύνης τόσο για τα αποτσίγαρα όσο και για τα αλιευτικά εργαλεία, ενώ εισηγείται τέλος τουλάχιστον 0,019 ευρώ ανά φίλτρο τσιγάρου. Σύμφωνα με τους υπολογισμούς της οργάνωσης, το μέτρο θα μπορούσε να αποφέρει έως και 280 εκατ. ευρώ ετησίως, τα οποία θα χρηματοδοτούσαν δράσεις καθαρισμού, απορρύπανσης και ενημέρωσης.

Πίσω και στην ανακύκλωση