Τις τελευταίες ημέρες η Ιθάκη επανήλθε δυναμικά στην επικαιρότητα, με αφορμή τα αρχαιολογικά δεδομένα από τη θέση Άγιος Αθανάσιος – Σχολή του Ομήρου, στο βόρειο τμήμα του νησιού. Ο πυρήνας της υπόθεσης δεν είναι μια νέα ανασκαφή που έγινε τώρα, αλλά η ανανεωμένη ανάγνωση ευρημάτων που είχαν παρουσιαστεί επίσημα από το Υπουργείο Πολιτισμού στις 9 Ιουνίου 2025 και ενισχύουν αποφασιστικά την ταύτιση του μνημειακού συγκροτήματος με το Οδύσσειον της Ιθάκης, δηλαδή με ιερό ή ηρώο αφιερωμένο στον Οδυσσέα.
Η θέση δεν είναι άγνωστη στην έρευνα. Η «Σχολή του Ομήρου» είναι γνωστή ήδη από τις αρχές του 19ου αιώνα, ενώ μια πρώτη ανασκαφική τομή είχε γίνει από τον W. Vollgraff το 1904. Η συστηματική ανασκαφή πραγματοποιήθηκε από το 1994 έως το 2011 από το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, υπό την αείμνηστη αναπληρώτρια καθηγήτρια Λίτσα Κοντορλή-Παπαδοπούλου και τον ομότιμο καθηγητή Αθανάσιο Παπαδόπουλο. Από το 2018 εξελίσσεται νέο ερευνητικό πρόγραμμα για τη διαχείριση, τεκμηρίωση και επανεξέταση του υλικού, με επικεφαλής τον ομότιμο καθηγητή Γιάννο Γ. Λώλο.
Από αυτή τη νεότερη επεξεργασία του ήδη ανασκαμμένου υλικού προέκυψαν και τα πιο ηχηρά στοιχεία. Η ομάδα των αρχαιολόγων, ύστερα από καθαρισμό, ταξινόμηση, μελέτη και περαιτέρω τεκμηρίωση των ευρημάτων, εντόπισε κεραμίδες με επιγραφές που φέρουν τις λέξεις ΟΔΥΣΣΕΟΣ και ΟΔΥΣΣΕΙ. Στην επίσημη ανακοίνωση του Υπουργείου γίνεται λόγος για δεκατέσσερα δείγματα ενσφράγιστων κεραμίδων με ελληνικές και λατινικές επιγραφές, ανάμεσά τους ένα θραύσμα με το όνομα [ΟΔ]ΥCCEOC και ένα ακόμη με εγχάρακτη αφιερωματική επιγραφή, πιθανότατα με το όνομα του Οδυσσέα στη δοτική. Αυτά είναι τα τεκμήρια που έδωσαν στην έρευνα νέα ακρίβεια και νέο βάρος.
Η σημασία τους είναι μεγάλη ακριβώς επειδή δεν οδηγεί σε φτηνές θριαμβολογίες. Δεν πρόκειται για «εύρεση του παλατιού του Οδυσσέα», αλλά για πολύ σοβαρότερη διαπίστωση: ότι στην Ιθάκη υπήρχε οργανωμένη λατρευτική παράδοση συνδεδεμένη με τον Οδυσσέα. Το ίδιο το Υπουργείο συνδέει πλέον το ελληνιστικό μνημειακό συγκρότημα με το Οδύσσειον της Ιθάκης, δηλαδή με χώρο δημόσιου και θρησκευτικού χαρακτήρα αφιερωμένο στον ομηρικό ήρωα.
Την εικόνα ενισχύει το σύνολο των κινητών ευρημάτων. Στη θέση έχουν καταγραφεί οκτώ θραύσματα περιρραντηρίων, τριάντα τέσσερα θραύσματα πήλινων αφιερωμάτων, κοσμήματα, μικροαντικείμενα και πάνω από εκατό νομίσματα διαφόρων πόλεων, χρονολογημένα από τον 3ο αιώνα π.Χ. έως τον 2ο αιώνα μ.Χ. Μια τέτοια συγκέντρωση δεν παραπέμπει σε απλή καθημερινή χρήση, αλλά σε χώρο με λατρευτικό, δημόσιο και προσκυνηματικό χαρακτήρα, με σταθερή κίνηση και ευρύτερη ακτινοβολία.
Εξίσου αποκαλυπτική είναι η ίδια η αρχιτεκτονική διάρθρωση της θέσης. Οι ανεσκαμμένες αρχαιότητες αναπτύσσονται σε δύο άνδηρα που συνδέονται με λαξευτά κλιμακοστάσια. Στο Άνω Άνδηρο δεσπόζει υπόλειμμα ελληνιστικού πύργου του 3ου αιώνα π.Χ., ενώ στο Κάτω Άνδηρο διακρίνεται μεγάλο ορθογώνιο κτήριο. Η συνολική οργάνωση του χώρου, μαζί με τα κινητά ευρήματα, ενισχύει την εικόνα ενός μνημειακού συνόλου με ιδιαίτερη σημασία για τη θρησκευτική και κοινωνική ζωή της αρχαίας Ιθάκης.
Ιδιαίτερο βάρος έχει και η χρονική διάρκεια της χρήσης της θέσης. Οι αρχαιότερες μαρτυρίες ανθρώπινης δραστηριότητας χρονολογούνται πλέον στην Τελική Νεολιθική, ενώ για την Εποχή του Χαλκού έχουν εντοπιστεί θραύσματα από περίπου τριάντα διαφορετικά αγγεία του ύστερου 14ου και του 13ου αιώνα π.Χ. Εξαιρετικά σημαντική θεωρείται και η ακέραιη υπόγεια κρήνη ή δεξαμενή με εκφορικά ογκολιθικά τοιχώματα, η οποία αποδίδεται με ισχυρές πιθανότητες στη μυκηναϊκή ανακτορική φάση. Με άλλα λόγια, ο χώρος δεν είναι σημαντικός μόνο για την ελληνιστική λατρεία του Οδυσσέα, αλλά διαθέτει ιστορικό βάθος που φτάνει πολύ πιο πίσω.
Στην ερμηνεία της θέσης εντάσσονται και παλαιότερα γνωστά ευρήματα, τα οποία αποκτούν πλέον νέα συνοχή. Ανάμεσά τους περιλαμβάνονται η μικρή χάλκινη προτομή του Οδυσσέα, εύρημα του Vollgraff, η επιγραφή «Ευχήν Οδυσσεί» από το Σπήλαιο του Όρμου της Πόλης και η επιγραφική μαρτυρία από ψήφισμα του δήμου των Ιθακών, περίπου του 207 π.Χ., από τη Μαγνησία της Μικράς Ασίας, όπου αναφέρονται το Οδύσσειον και τα Οδύσσεια. Τα νέα επιγραφικά τεκμήρια έρχονται τώρα να κουμπώσουν πάνω σε αυτή την παλαιότερη αλυσίδα ενδείξεων και να της δώσουν μεγαλύτερη πειστικότητα.
Από την πλευρά του Δήμου Ιθάκης, ο δήμαρχος Διονύσης Στανίτσας συνέδεσε τη σημερινή εικόνα της έρευνας με μια προγραμματική σύμβαση του Δήμου με το Υπουργείο Πολιτισμού, την Εφορεία Αρχαιοτήτων και το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Όπως εξήγησε, το υλικό της παλαιότερης ανασκαφής βρισκόταν επί χρόνια φυλαγμένο στο Αρχαιολογικό Μουσείο στο Βαθύ και η νεότερη επιστημονική δουλειά επικεντρώθηκε στον καθαρισμό, την ανάδειξη και την επανεξέτασή του. Ο ίδιος ανέφερε επίσης ότι τα τελευταία έξι με επτά χρόνια δεν έχουν προχωρήσει νέες ανασκαφές, επειδή βρίσκεται σε εξέλιξη μελέτη ανάδειξης του αρχαιολογικού χώρου, με στόχο να ακολουθήσει νέα ανασκαφική περίοδος σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.
Το ουσιαστικό συμπέρασμα είναι σαφές. Στη βόρεια Ιθάκη δεν αναδεικνύεται απλώς ένας ακόμη αρχαιολογικός χώρος, αλλά ένα μνημειακό και λατρευτικό σύνολο που φωτίζει με νέα ένταση τη σχέση του νησιού με τον Οδυσσέα. Και αυτή είναι η πραγματική δύναμη των ευρημάτων της Σχολής του Ομήρου: όχι ο εύκολος εντυπωσιασμός, αλλά η ικανότητά τους να μετατρέπουν έναν πανάρχαιο μύθο σε τεκμηριωμένη ιστορική και αρχαιολογική συζήτηση.
