Εκδήλωση με θέμα «Η παροικία των Μαλτέζων στην Κεφαλονιά»,  διοργάνωση Δήμος Αργοστολίου, Πολιτιστικός, Ιστορικός, Λαογραφικός σύλλογος «Το Ριφόρτσο», με ομιλία του Προέδρου του Συλλόγου  Διον.Φωκά Συμμετείχε η παιδική μαντολινάτα της Χορωδίας Αργοστολίου, υπό τη διεύθυνση του μαέστρου Σωκράτη Μπένου.

Η ΠΑΡΟΙΚΙΑ ΤΩΝ ΜΑΛΤΕΖΩΝ ΣΤΗΝ ΚΕΦΑΛΟΝΙΑ 20-08-2022

Μάλτα και Κεφαλονιά είχαν  κοινά σύνορα στο παρελθόν και αυτό επέτρεπε στους κατοίκους τους να έχουν συχνότερη επικοινωνία από ότι σήμερα.

Οι Μαλτέζοι στο πέρασμα του χρόνου ήρθαν  στην Κεφαλονιά  μεμονωμένα αλλά και μαζικά. Όπως αναφέρει ο ιστορικός Ιωάννης Κωστής Λοβέρδος , οι  Βενετοί κατά καιρούς εγκαθιστούν στην Κεφαλονιά ευγενείς προερχόμενους από την Μάλτα. Ο ‘ίδιος καταγράφει το έτος 1658 να καταπλέουν πλοία από την Μάλτα στο λιμάνι της Άσσου προκειμένου να συμμετέχουν στην πολιορκία της Λευκάδας από τους Βενετούς.

Με την χαραυγή του 19ου αιώνα η μοίρα Μάλτας και Κεφαλονιάς συγκλίνει ξανά  καταργώντας αποστάσεις γεωγραφικές και κοινωνικές. Ο καταλύτης που συνέδραμε σε αυτή τη σύγκλιση ήταν η αγγλική κατοχή.

Με τον θεσμό των Ηνωμένου Κράτους των Ιονίων Νήσων το 1815, οι βρετανικές αρχές ενθάρρυναν τη μετανάστευση από τη Μάλτα , καθώς και από τη Σικελία και τη νότια Ιταλία, στα νεοαποκτηθέντα ελληνικά νησιά. Επρόκειτο κυρίως για οικονομικούς μετανάστες, εξειδικευμένους τεχνίτες και έμπειρους αγρότες.

Το 1822,  αναλαμβάνει καθήκοντα τοποτηρητή της Κεφαλονιάς ο Κάρολος Νάπιερ. Ο ιστοριοδίφης Ηλίας Τσιτσέλης μας γνωρίζει  ότι ο Νάπιερ ήταν φίλος της Ελλάδας πνεύμα φιλοπρόοδο, ανεξάρτητο λάτρης της ελληνικής αρχαιότητας και  θαυμαστής της ιστορίας της Ελλάδος. Μερίμνησε για την εγκαταλειμμένη οδοποιία , τα δημόσια κτίρια , τα φιλανθρωπικά ιδρύματα που στερούνταν το νησί , ήταν  εμψυχωτής της γεωργίας του εμπορίου και της ναυτιλίας  και άνοιξε μέσω νέων πρακτικών διοίκησης μια νέα ιστορική περίοδο δράσης του Κεφαλληνιακού πνεύματος και της κοινωνικής και οικονομικής προόδου του νησιού. Ο Κάρολος Νάπιερ υπεραγαπούσε τους κατοίκους του νησιού, σε απομνημονεύματα και επιστολές του κάνει αναφορά για το ήθος των Κεφαλλήνων και την στρατηγική σημασία του τόπου.

Όπως μας γνωρίζει ο Ιωσήφ Πάρτς ,ο Νάπιερ είχε παρατηρήσει με  θαυμασμό  στην Μάλτα, την επιτηδειότητα και φιλοπονία των χωρικών, τον επιμελή εκπορισμό πάσης λωρίδος καλλιεργησίμου εδάφους. Από εκεί  επιθυμούσε να  αποκτήσει αποίκους, στους οποίους δεν θα ήταν δύσκολος ο μετοικισμός σε γειτονική  νήσο, με κλίμα σχετικά όμοιο.

Οι Μαλτέζοι λέγεται ότι είχαν διδαχθεί από τους Φοίνικες την τέχνη των αναβαθμίδων και με αυτόν τον τρόπο είχε καταστεί δυνατό να καλλιεργήσουν απότομους λόφους και βουνά.

Το ταξίδι προς και από την Μάλτα  στην περίοδο της Αγγλοκρατίας , δεν αποτελούσε  θαλάσσια περιπέτεια, αλλά μια διαδρομή ρουτίνας, αν κρίνουμε από την κίνηση που προδίδεται μέσα από την μελέτη των εγγράφων του Υγειονομείου Αργοστολίου αυτής της περιόδου. Ο μεγάλος όμως δεσμός της Μάλτας με την Κεφαλονιά αρχίζει ουσιαστικά από τα τέλη της δεύτερης δεκαετίας του 19ου αιώνα , όταν πολλές  οικογένειες Μαλτέζων , είτε πρωτοβουλιακά, είτε κατευθυνόμενα, μετανάστευσαν στην Κεφαλονιά στην οποία ρίζωσαν μεταβάλλοντας την , σε νέα τους πατρίδα και την μοναδική των απογόνων τους.

Τον Σεπτέμβρη του 1826 έφτασαν με αγγλικό πλοίο στον όρμο του Πόρου οι  Μαλτέζοι μετά  από αίτημα του κυβερνήτη του νησιού Charles James Napier προς τον κυβερνήτη της Μάλτας Λόρδο Hastings , ο οποίος είχε συμφωνήσει σε αυτό μετά από διαβεβαιώσεις ότι το μεταναστευτικό έργο θα ήταν αυτοχρηματοδοτούμενο .

Ο Νάπιερ επιθυμούσε να αναπτύξει νέες μεθόδους γεωργίας, να  εκπαιδευτούν και να αποκτήσουν  κτήματα οι φτωχοί γεωργοί της περιοχής της κοιλάδας του Ηρακλείου που ήταν κατακερματισμένη σε λίγα αγροτεμάχια των μεγάλων αριστοκρατικών οικογενειών.

Στο βιβλίο του «THE COLONIES» αναφέρει ότι “Μέχρις ότου ο αγρότης απελευθερωθεί από την καταπίεση και διδαχθεί την γεωργία, η φτώχεια και η αδράνεια θα συνεχιστούν.

Διδάσκοντας πρακτικά τη γεωργία,  τα έσοδα του νησιού θα αυξηθούν και οι εργάτες,  όταν δουν με αποδείξεις ότι, το μέχρι τώρα, εγκαταλελειμμένο έδαφος, θα παρήγαγε καλαμπόκι και άλλα τρόφιμα, σε αφθονία, δεν θα το  παραμελούσα”.

Το σχέδιό του Νάπιερ θα απέδιδε καρπούς μετά από  έξι χρόνια. Κάθε εργατικός άνθρωπος θα μπορούσε να έχει ένα δικό του  σπίτι, έναν δικό του κήπο, αρκετά χρήματα για  να αγοράσει ψωμί, κρέας ,κρασί και θα λάμβανε  από δέκα έως δεκαπέντε πένες την ημέρα για την εργασία του.

Δεν είχε  αμφιβολία ότι το καλύτερο πράγμα για τους φτωχούς ήταν η ίδρυση της παροικίας της Μάλτας, το μοναδικό αντικείμενο της οποίας ήταν η βελτίωση της γεωργίας.

Έτσι, όπως μας γνωρίζει ο Αγγελο – Διονύσης Δεμπόνος στο βιβλίο του “Ξένες παροικίες στην Κεφαλονιά”, ο Κάρολος Νάπιερ στα 1826, δημιούργησε στην περιοχή των Πρόννων και συγκεκριμένα κοντά στη θέση «Σαρακήνικο», την παροικία των Μαλτέζων, στα πλαίσια ενός φιλόδοξου σχεδίου αναδιάρθρωσης της αγροτικής παραγωγής του νησιού.

Η περιοχή του Σαρακήνικου που σήμερα ονομάζεται Λεύκες λόγω των δέντρων λεύκας  που φυτεύτηκαν εκεί από τους Μαλτέζους, ήταν κατάλληλη για την διαμονή τους,  καθόσον ήταν μια εύφορη περιοχή με φυσικές πήγες νερού και με  κλιματολογικές συνθήκες που προσομοίαζαν με το νησί της Μάλτας .Ένα ακόμη πλεονέκτημα της περιοχής ήταν ότι  διέθετε φυσικό ορμίσκο τον οποίο πίστευε ο J. C. Napier ότι θα τον καθιστούσε  εξαγωγικό κέντρο του νησιού λόγω της γειτνίασης με την απέναντι πρόσφατα απελευθερωμένη Ελλάδα.

Σε έρευνα του Αγγελο -Διονύση Δεμπόνου  βρέθηκε στα Γενικά αρχεία του κράτους κατάλογος 30 σελίδων συνταγμένο στην αγγλική γλώσσα, με καταστάσεις κατά οικογένειες και χρονολογημένο 24 Σεπτεμβρίου 1826. Φέρει τον τίτλο “Maltese Colony nominal list of arrival in Cefalonia». Σε αυτή την λίστα υπήρχαν 278 άτομα, η σύνθεση των  οποίων έχει ως εξής:

Άρρενες άνω των 20 ετών  108 άτομα

Γυναίκες σύζυγοι 42 άτομα

Αγόρια-Κορίτσια 11-20 ετών 50 άτομα

Αγόρια Κορίτσια μέχρι 10 ετών 74 άτομα

4 παιδιά διαγράφηκαν από την λίστα πριν την αποβίβαση τους στην Κεφαλονιά.

7 άτομα ήταν οι Επικεφαλής της αποστολής, ο γιατρός Francesco Camilieri και ο ιερέας Don Luigi Ricca με τους συνοδούς τους.

Μεταξύ των Μαλτέζων αγροτών υπήρχαν οικοδόμοι, αρτοποιοί και καλαθοποιοί για την μεταφορά υλικών και προϊόντων.

Οι Μαλτέζοι ξεκίνησαν με την  εκχέρσωση και τη δημιουργία χωραφιών. Κατασκευάστηκαν οι περίφημες αναβαθμίδες , οι οποίες υπάρχουν στα κτήματα της περιοχής έως σήμερα . Προχώρησαν επίσης σε εγγειοβελτιωτικά έργα όπως η φύτευση πλατανιών κοντά σε χείμαρρους για να συγκρατήσουν το έδαφος από τα ορμητικά νερά.

Σύμφωνα με τον  ιστορικό Αντώνη Μηλιαράκη στην  περιοχή του Ηρακλείου κατασκευάστηκαν λιμάνι , κυματοθραύστης και προβλήτα, βόρεια του ομώνυμου ακρωτηρίου του Πόρου και κατοικίες για τους μετανάστες  ενώ  η  ευρύτερη περιοχή πήρε την ονομασία “Νέα Μάλτα”.Εκείνη την περίοδο λειτουργούσε  Υγειονομικός σταθμός στο λιμάνι του Πόρου για την αποφυγή διάδοσης λοιμωδών ασθενειών στην Κεφαλονιά.

Ο Νάπιερ παραδέχθηκε ότι οι Μαλτέζοι αντιμετώπισαν πολλές δυσκολίες, βρήκαν όμως συμπαράσταση στο πρόσωπο του Δημήτρη Καμπίτση από τα Τζαννάτα, ο οποίος είχε διορισθεί ως επόπτης της αποικίας.

Δημιουργήθηκαν στην περιοχή καλλιέργειες με την σύμπραξη Μαλτέζων και ντόπιων τους οποίους μισθοδοτούσε καθώς και όσους καλόγηρους από την Ιερά Μονή Άτρου προσέρχονταν για να διδαχθούν την οργανωμένη μαζική αγροτική παραγωγή. Οι γνώσεις των Μαλτέζων στην αποψίλωση, κατασκευή τοίχων για τις αναβαθμίδες, το βοτάνισμα , το μπόλιασμα, το αλώνισμα ,υπερτερούσαν κατά πολύ από αυτές των ντόπιων.

Ο Νάπιερ είχε προβλέψει οι άποικοι να τρέφονται με δαπάνες της κυβέρνησης και μετά από δύο χρόνια που θα είχαν αποκτήσει οφέλη από τον θερισμό των  αγρών τους θα έπαυε η παροχή των τροφίμων από την πολιτεία.

Όταν πέρασαν όμως τα δύο χρόνια οι Μαλτέζοι παράτησαν τα χωράφια  και σκορπίστηκαν σε όλο το νησί, ο Νάπιερ  όφειλε πάλι να τους υποστηρίξει. Την κρίσιμη αυτή περίοδο  διόρισε το 1828 αρχηγό της αποικίας έναν  ικανό αγρονόμο, τον Curling, του οποίου η δραστηριότητα άρχισε να έχει κάποια αποτελέσματα.

Ο Curling αξιοποίησε γεωργικά εργαλεία που είχαν φέρει οι Μαλτέζοι, ανέθεσε στα γυναικόπαιδα να καθαρίσουν τα σπίτια και με τους γεωργούς που είχαν απομείνει , φύτεψαν στις αυλακιές , πατάτες και λαχανικά , επιπλέον των καλλιεργειών που είχαν αναπτυχθεί μέχρι τότε. Καλλιεργήθηκαν συνολικά  400 περίπου στρέμματα, από αυτά  60 φυτεύτηκαν σταφίδα, 48  λαχανικά σε καλλιέργεια κλιμακωτής γης , τα υπόλοιπα σε καλλιέργεια του σίτου.  Τα αρτόδεντρα μπολιάστηκαν και απέδωσαν σύντομα εξαιρετικής ποιότητας αχλάδια, μήλα, κυδώνια και κεράσια.

Στον Άγιο Νικόλαο στο Κατάραχο κατασκευάστηκαν νεροδεξαμενές με φράγματα για να αρδεύσουν την γύρω περιοχή, το 1829 κατασκευάστηκαν θερμοκήπια για πρώτη φορά στην Κεφαλονιά και το 1831 φυτεύτηκε φράουλα. Φτιάχτηκαν ορνιθοτροφεία, χοιροτροφεία, αγελαδοτροφεία και στήθηκαν καμίνια για ξυλοκάρβουνο.

Ο Curling  διαβεβαιούσε τον Νάπιερ , ότι πλησιάζει η στιγμή που η αποικία όχι μόνο θα στηρίζεται από τα δικά της προϊόντα, αλλά θα υπάρχει  και βέβαιο κέρδος,: τα φυτά  τα σιτηρά και τα  ζώα  που πωλούνταν στην αγορά του Αργοστολίου, καθώς και αυτά που εξάγονταν  είχαν αρχίσει να φέρνουν έσοδα στους Μαλτέζους.

Τον Φεβρουάριο του 1829, ο Ύπατος αρμοστής Ιονίων Νήσων Frederic Adam έγραψε στον Napier ρωτώντας γιατί οι Μαλτέζοι μετανάστες είχαν μειωθεί σε αριθμό, ζούσαν στη φτώχεια και παραπονέθηκαν για εχθρότητα από τους Κεφαλονίτες. Ο τελευταίος, με τη σειρά του, προσπαθώντας να δικαιολογηθεί έγραψε στον Adam ότι, ενώ του είχαν υποσχεθεί ικανούς γεωργούς, με ελάχιστες εξαιρέσεις στάλθηκαν άνθρωποι που δεν είχαν γνώση και  εγκαταλείφθηκαν από την Μάλτα στη Κεφαλονιά.

Το 1830 ο Νάπιερ φεύγει από την Κεφαλονιά, αλλά ακόμη και από μακριά, νοιάζονταν για την τύχη της παροικίας. Η Priscilla Napier στο βιβλίο της Raven Castle: Charles Napier in India, 1844-1851, δημοσίευσε ένα γράμμα του Νάπιερ όπου αναφέρει τον Καμπίτση ως τον πιο ειλικρινή του φίλο και μεταξύ άλλων γράφει: «Αγαπητέ μου Cambici    μου δίνετε μεγάλη χαρά να μου πείτε ότι η αποικία στον Πόρο πρόκειται να αναβιώσει. Είμαι σίγουρος ότι θα γίνει ξανά μια μεγάλη πόλη και λιμάνι».

Μετά όμως  την μετάθεση του Νάπιερ,  έπαψε το ενδιαφέρον του ύπατου αρμοστή Άνταμ, ο οποίος απέκοψε την παροικία από την ελεύθερη συγκοινωνία προς το εξωτερικό.

Κατά την τοπική αξιόπιστη παράδοση  ή αποικία των Μελιταίων  εξαφανίστηκε  οριστικά, από την ελονοσία. “Όσο με μεγαλύτερη δραστηριότητα γίνονταν εργασίες  τόσο πιο πολύ  υπήρχε διάδοση  πυρετού  κατά το άνοιγμα του παρθενικού εδάφους.

Η αδεξιότητα του  γιατρού, ο οποίος έκανε υπερβολικές φλεβοτομίες, λέγεται ότι επαύξησε τις καταστροφές που προκάλεσε η ασθένεια. Βέβαια μαζί με τη δυσμένεια της φύσεως υπήρχε και η δυσμένεια των ντόπιων , οι οποίοι  δεν είδαν ποτέ  τους Μαλτέζους με καλό μάτι.

Έτσι το  1832 εγκαταλείφθηκε η παροικία   και τα σπίτια των Μαλτέζων ερήμωσαν. Το πρόβλημα πλέον εστιαζόταν στο τι θα απογίνουν οι εξαθλιωμένοι Μαλτέζοι στην περιοχή . Μερικοί από αυτούς δεν άντεξαν τις κακουχίες και τις νόσους και απεβίωσαν . Κάποιοι αιτήθηκαν και κατάφεραν να επιστρέψουν στην πατρίδα τους, λόγω έλλειψης χρημάτων και παντελούς αδιαφορίας από την τοπική εξουσία της νήσου. Οι εναπομείναντες στράφηκαν προς τα αστικά κέντρα, κάποιοι επιδόθηκαν  στην επαιτεία , κάποιοι,  οι πιο τυχεροί βρήκαν δουλειές , παντρεύτηκαν και παρέμειναν στην Κεφαλονιά.

Η επικοινωνία μεταξύ της Μάλτας και της Κεφαλονιάς την περίοδο της Αγγλοκρατίας,  υπήρξε πνευματική, πολιτική και  κοινωνικο-στρατιωτική. Τα πρώτα άρθρα που δημοσιεύονται κατά της αγγλικής κατοχής από τους Κεφαλλήνες, τους πρωτεργάτες του κινήματος για την ένωση με την Ελλάδα, βρήκαν φιλοξενία σε εφημερίδες της Μάλτας, γιατί μέχρι το 1849 ήταν απαγορευμένη η λειτουργεία ιδιωτικών τυπογραφείων στα Ιόνια Νησιά.

Σύμφωνα με τον Σπύρο Γκαούτσι, το 1901 υπήρχαν σχεδόν χίλιοι άνθρωποι στην Κέρκυρα που θεωρούνταν ότι ήταν Μαλτέζοι. Στην Κεφαλονιά ο αριθμός ήταν 225. Υπήρχαν άλλοι εκατό Μαλτέζοι διασκορπισμένοι μεταξύ των άλλων μικρότερων νησιών του του Ιονίου.

Στο πέρασμα του χρόνου οι Μαλτέζοι δημιούργησαν και διδάχθηκαν, απέκτησαν  όλα τα προσόντα που χρειάστηκαν  για να ενταχθούν στην ιδιαίτερη, ποιοτική κοινωνία της Κεφαλονιάς, έγιναν πλήρη μέλη της χωρίς διακρίσεις, δίχως διαφορές και χαρακτηρισμούς.

Διονύσης Φωκάς

Βιβλιογραφία

-THE COLONIES: Treating of their Value generally-Of the Ionian Islands

BY COLONEL CHARLES JAMES NAPIER, C. B.

-Raven Castle:Charles Napier in India, 1844-1851,  Priscilla Napier

-Κεφαλληνία και Ιθάκη, Γεωγραφική μονογραφία, Ιωσήφ Παρτς

-Γεωγραφία πολιτική νέα και αρχαία του νομού Κεφαλληνίας,  Αντώνιος Μηλιαράκης

– Κεφαλληνιακά Σύμμικτα, Ηλίας Τσιτσέλης

– Η αποικία των Μαλτέζων στον Πόρο Κεφαλονιάς (1826), Αγγελοδιονύσης Δεμπόνος

– Ξένες παροικίες στην Κεφαλονιά , Αγγελοδιονύσης Δεμπόνος

– Spiros Gautsis (Gauci), The Chronicle of the Maltese Sisters in Corfu, Κέρκυρα, 2007.