Η Κάτε Τυπάλδου Ιακωβάτου Τουλ

Κυρίες και κύριοι σύνεδροι,

Είναι ιδιαίτερη τιμή για μένα να ξεκινάω τις εργασίες του Συνεδρίου μας με την ομιλία μου για την Κάτε Τουλ Ιακωβάτου, στη μνήμη της οποίας είναι αφιερωμένο το Συνέδριό μας, όπως όλοι γνωρίζεται. Και είναι μεγάλη η τιμή, διότι αν υπάρχει η Ιακωβάτειος Βιβλιοθήκη και οι «θησαυροί» της, αυτό οφείλεται στην Κάτε Τουλ Ιακωβάτου.

Η Αικατερίνη (Κάτε) Τυπάλδου Ιακωβάτου Τουλ έλκει την καταγωγή της από τον οίκο των Τυπάλδων, που εγκαταστάθηκε στο νησί της Κεφαλονιάς από τις αρχές του 16ου αι., όταν η βενετική διοίκηση του νησιού απένειμε στον γενάρχη του οίκου Κολέλα Τυπάλδο μεγάλη κτηματική περιουσία – βαρονία – στην περιοχή της Παλικής (Τυπαλδάτα). Όλοι οι κλάδοι των Τυπάλδων συγκαταλέγονταν μεταξύ των ισχυρών οικογενειών της περιοχής και ως κάτοχοι μεγάλης κτηματικής περιουσίας θεωρούνταν «ευγενείς» και συμμετείχαν στο Συμβούλιο της Κοινότητας καθ’ όλη τη διάρκεια της βενετικής κυριαρχίας στο νησί (1500-1797). Η οικογένεια της Κάτες προερχόταν από τον κλάδο των Τυπάλδων Ιακωβάτων.

Πατέρας της ήταν ο ιατρός και βουλευτής Κεφαλληνίας στο ελληνικό κοινοβούλιο Χαράλαμπος Τυπάλδος Ιακωβάτος, τέταρτο στη σειρά παιδί του Αλοϊσίου Τυπάλδου Ιακωβάτου και της Αικατερίνης Κρασά. Μητέρα της ήταν η Σταματούλα (Σταμούλα) Γερουλάνου. Το ζευγάρι ζούσε μαζί με τους αδελφούς του Χαράλαμπου, τον Νικόλαο και τον Γεώργιο, στο αρχοντικό των αδελφών στην δυτική άκρη της πόλης του Ληξουρίου στην συνοικία του Αγίου Χαραλάμπους[1].

Η Κάτε γεννήθηκε στο Ληξούρι στις 19 Μαΐου του 1872 και πέθανε το 1958. Ήταν το έκτο παιδί της οικογένειας, η οποία είχε την ατυχία να χάσει όλα τα προηγούμενα παιδιά της, τέσσερα αγόρια και ένα κορίτσι που ονομαζόταν επίσης Αικατερίνη, που πέθαναν όλα σε βρεφική και νηπιακή ηλικία[2].

Οι θάνατοι των παιδιών αυτών είχαν συγκλονίσει και καταρρακώσει  όχι μόνο τους γονείς τους αλλά και την υπόλοιπη οικογένεια. Η γέννηση λοιπόν της Κάτες γέμισε χαρά και ελπίδα τους γονείς της, τον νουνό της Νικόλαο (αδελφό του πατέρα της) και τον θείο της Γεώργιο. Φρόντιζαν για την ανατροφή της και εξεδήλωναν με κάθε τρόπο την αγάπη και τη στοργή τους για τη μικρή Κάτε. Ο θείος της Γεώργιος σε επιστολή του με ημερομηνία 12 Ιουλίου 1878 ανάμεσα στις παραγγελίες βιβλίων στον φίλο του Γεράσιμο Κόγκο που βρισκόταν στο Παρίσι παρήγγειλε να του αγοράσει «εν καλόν όργανον εμπνευστόν (μουσικήν) με πολλούς χορούς και ευθηνόν, διά να το γυρίζη η Κάτε»[3]. Πράγματι, η «μουσική» για την Κάτε, που είναι η πιανόλα που ακόμη σώζεται ανάμεσα στα κειμήλια της Ιακωβατείου Βιβλιοθήκης, στάλθηκε από το Παρίσι, όπως γράφει ο Γεράσιμος Κόγκος στον Γεώργιο σε επιστολή του με ημερομηνία 10 Δεκεμβρίου 1878[4]. Με αυτά τα δεδομένα, αντιλαμβάνεται κανείς την αγωνία της οικογένειας που αποτυπώνεται στην επιστολή του Γεωργίου προς τον Γεράσιμο Κόγκο με ημερομηνία 1 Μαΐου 1879, στην οποία ο αποστολέας απολογείται διότι έχει πολύ καιρό να γράψει στον φίλο του, επειδή η Κάτε κινδύνευσε από «σκαρλατίνα» (οστρακιά) και την προφύλαγαν για πολύ καιρό[5].

Η Κάτε συνέχιζε να είναι το κέντρο του ενδιαφέροντος της οικογένειάς της και με ευαίσθητο και τρυφερό τρόπο εκφράζει τα αισθήματά της για τον πατέρα της και τους θείους της, των οποίων τελικά αποτελεί την μοναδική απόγονο και κληρονόμο, καθώς οι υπόλοιποι αδελφοί του Χαράλαμπου δεν άφησαν απογόνους: ο Κωνσταντίνος ακολούθησε το ιερατικό στάδιο, οι Νικόλαος και Γεώργιος έμειναν άγαμοι, ενώ ο Άντζουλος (Άγγελος) πέθανε άγαμος σε ηλικία 23 ετών. Ενδεικτικά αναφέρεται επιστολή της Σταμούλας προς τον σύζυγό της Χαράλαμπο, στην οποία η μητέρα της Κάτες σημειώνει τα λόγια της μικρής της κόρης: «Ευχαριστήθη πολύ όπου από τας εφημερίδας μανθάνω τόσα πολλά πράγματα διά τον Μπάμπα Άκη και διά τον Νουνό και Πατέρα. Πατέρα σου φιλώ τα μάτια η Κάτε σου»[6].

Η Κάτε παντρεύτηκε τον James Toole (Τουλ), γόνο παλιάς ιρλανδικής οικογένειας εγκατεστημένης στην Κεφαλονιά, ιδιοκτήτριας από το 1854 της σπουδαίας οινοποιΐας «Βινάριες»  και ασχολούμενης με την παραγωγή κρασιού και οινοπνευματωδών ποτών, το εμπόριο και την εξαγωγή τους. Το ζευγάρι απέκτησε τέσσερα παιδιά, τον Χάρη, καθηγητή χειρουργικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, και τους Ερνέστο, Νίκο και Ρενέ[7].

Η Κάτε ανέπτυξε αξιοσημείωτη κοινωνική δράση και προσφορά[8]. Το 1919, αμέσως μετά το τέλος του Πρώτου Πολέμου, μαζί με την Αγνή Μεταξά και μία ομάδα κυριών από το Αργοστόλι, κατόρθωσαν να συντηρούν δέκα περίπου παιδιά, τα οποία σταδιακά έφθασαν τα εκατό. Τα παιδιά αυτά συντηρούνταν αποκλειστικά από διαφόρους εράνους των κυριών αυτών και γνώρισαν τη φροντίδα και τη θαλπωρή που τους στέρησε ο πόλεμος. Αυτή ήταν η αρχή του Ορφανοτροφείου «Ο Σωτήρ» που ιδρύθηκε στο Αργοστόλι με την πρωτοβουλία της Κάτες Τουλ και της Αγνής Μεταξά. Στην αρχή στεγαζόταν σε δύο δωμάτια, στη συνέχεια όμως, με τις ανάλογες ενέργειες και διαβήματα, εγκαταστάθηκε στο κτήριο του Αγγλικού Προξενείου, που δωρήθηκε από την Αγγλική Κυβέρνηση για τον σκοπό αυτό. Στις 13 Ιανουαρίου 1920 το πρώτο Διοικητικό Συμβούλιο, που αποτελείτο από τις κυρίες που ξεκίνησαν την όλη προσπάθεια, εξέλεξε, τιμής ένεκεν, Πρόεδρο την Κάτε Τουλ και Ταμία την Αγνή Μεταξά. Η Κάτε αποχώρησε λίγο αργότερα για λόγους υγείας. Το Ορφανοτροφείο «Ο Σωτήρ» λειτουργεί μέχρι σήμερα στεγαζόμενο σε δικό του κτήριο στην περιοχή του παλιού Αγγλικού Προξενείου[9].

Η κοινωνική της προσφορά συνεχίστηκε και στα επόμενα χρόνια κατά τη διάρκεια της Ιταλογερμανικής Κατοχής στην Κεφαλονιά (1941-1944). Με ιδιαίτερη κοινωνική ευαισθησία συμμετείχε σε επιτροπές κυριών για τη βοήθεια και την ενίσχυση οικογενειών κατά την κατοχική περίοδο, ιδιαίτερα τους μήνες της πείνας στο νησί (1941-42), αλλά και αργότερα, κατά την ιταλογερμανική σύρραξη (Σεπτέμβριος 1943)[10].  Ενδεικτικά παρατίθενται αποσπάσματα από το Ημερολόγιό της, φωτοαντίγραφο του οποίου απόκειται στην Ιακωβάτειο Βιβλιοθήκη, στο Αρχείο Τυπάλδων Ιακωβάτων:

•  «Ιούλιος 1942 – Όλος ο μήνας επέρασε τα ίδια. Πείνα γενικώς, ψωμί ολίγον και ποτέ τακτικό, συχνά περνούν 10 με 15 ημέραι χωρίς το ελάχιστον ψωμί ή άλλα τρόφιμα. […] Επώλησα ένα πάπλωμα από βαμβάκι αντί 100 λίτρ[ες] πατάτα, 50 λίτρ[ες] κρομμύδι και 1 κιντινάρι σκόρδα […]».
• «18 [Οκτωβρίου 1943] Δευτέρα – […] Μας ανέθεσεν την διανομήν γάλακτος εις βρέφη».
• «26 [Οκτωβρίου 1943] Τρίτη Αγ. Δημητρίου – Σήμερον ήλθον μέρος των τροφίμων και θα μοιρασθούν εις τους απόρους».
• «Μάρτιος 1944. 3 Παρασκ[ευή] – Μας έφεραν από τα χωριά 48 παιδιά διά το Νοσοκ[ομείον]. Θέαμα φρικτόν! Παιδιά σαν σκελετοί, πολλά με πληγάς, χωρίς να ημπορούν να περπατούν. Τους δώσαμεν γάλα και τροφήν, εμαζεύσαμεν ρούχα και έφυγαν δι’ Αργ[οστόλιον] […]».

Η προσφορά της όμως που ξεφεύγει από τα στενά όρια της Κεφαλονιάς και αποδεικνύει όχι μόνο την κοινωνικής της ευαισθησία και την ψυχική της ευγένεια αλλά και την πνευματική της καλλιέργεια, είναι βεβαίως η μεγάλη απόφασή της να ιδρύσει την Ιακωβάτειο Βιβλιοθήκη. Η Κάτε, συναισθανόμενη το χρέος της ως μοναδικής απογόνου και κληρονόμου της διακεκριμένης οικογένειάς της, αλλά και τη σημασία του πνευματικού και πολιτισμικού περιεχομένου της κληρονομιάς της, με επιστολή της στις 24 Ιουλίου 1952 προς τα παιδιά της διατύπωσε την επιθυμία της να ενεργήσουν έτσι, ώστε να δωρίσουν το αρχοντικό της Οικογένειας Τυπάλδων Ιακωβάτων μαζί με το περιεχόμενό του (βιβλία, έπιπλα, έργα τέχνης κ.λπ.) στο Δημόσιο, προκειμένου να δημιουργηθεί Βιβλιοθήκη και Μουσείο. Την επιθυμία της αυτή επανέλαβε και με μια δεύτερη επιστολή της μετά τους σεισμούς του 1953, δίνοντας κάποιες επιπλέον διευκρινίσεις. Την επιθυμίας της πραγματοποίησε ο γιος της Χαράλαμπος (Χάρης) Τουλ, γιατρός, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, εκπροσωπώντας και τα υπόλοιπα αδέλφια του, Ρενέ και Ερνέστο, παραχωρώντας το κτήριο και το μεγαλύτερο μέρος του περιεχομένου του, όπως αυτό αναγράφεται στο σχετικό συμβόλαιο, ως δωρεά στο Ελληνικό Δημόσιο με την υπ’ αρ. 24351/6-7-1963 πράξη του συμβολαιογράφου της Αθήνας Ι. Παπαγιάννη με την εντολή να ιδρυθεί Βιβλιοθήκη και Μουσείο στο Ληξούρι.

Στο παραπάνω συμβόλαιο δωρεάς διαβάζουμε: «Να συσταθή, διά της δωρουμένης οικίας και βιβλιοθήκης, βιβλίων και αντικειμένων, Ίδρυμα υπό τον τίτλον “Βιβλιοθήκη – Μουσείον Ληξουρίου Τυπάλδων Ιακωβάτων – Δωρεά Αικατερίνης Ιακ. Τουλ”. Να αναρτηθή εις την είσοδον πινακίς με την επιγραφήν “Δωρεά Αικατερίνης Ιακ. Τουλ, το γένος Τυπάλδου Ιακωβάτου”».

Η Κάτε πήρε αυτήν την απόφαση με την ελπίδα, όπως η ίδια εξομολογείται, «να ευρεθή κάποτε ένας φιλόλογος, να λάβη ενδιαφέρον να εξετάση και να ωφεληθή από αυτά (εννοεί όλα περιέχονται στο αρχοντικό της, βιβλία και τεκμήρια) και να τα δημοσιεύση[11]».

Στα 60 χρόνια λειτουργίας της Ιακωβατείου Βιβλιοθήκης (από το 1963 έως το 2023) βρέθηκαν πολλοί φιλόλογοι που εξέτασαν, ωφελήθηκαν και δημοσίευσαν πρωτότυπες επιστημονικές εργασίες από το βιβλιακό και αρχειακό υλικό της, αποδεικνύοντας ότι χάρη στην πρόνοια της Κάτες Τουλ Ιακωβάτου δημιουργήθηκε στο Ληξούρι μία ουσιαστική πνευματική υποδομή, η οποία μετεξελίχθηκε σε «ένα πολύτιμο θησαυροφυλάκιο της Νεωτέρας Ιστορίας μας», σύμφωνα με την εύστοχη εκτίμηση του π. Γεώργιου Μεταλληνού. Με το συνέδριο που αρχίζει σήμερα, και στο οποίο μας κάνετε την τιμή να συμμετέχετε με ανακοινώσεις σας και να παρακολουθείτε, επιδιώκουμε να προβάλλουμε τον πλούτο και την αξία της Βιβλιοθήκη μας, καθώς και την πολυδιάστατη προσφορά της στην τοπική κοινωνία και στην επιστήμη διαχρονικά, αλλά και να αναδείξουμε την αξία και τη σημασία της ως φάρο πολιτισμού και παιδείας στα χρόνια που έρχονται.

Σας ευχαριστούμε για άλλη μία φορά που μας κάνετε την τιμή να συμμετέχετε στο Συνέδριό μας.

[1] ΘΕΟΔΩΡΑ Η.  ΖΑΦΕΙΡΑΤΟΥ, Γεώργιος Τυπάλδος Ιακωβάτος (1813-1882). Η πολιτική του παρουσία και δράση, Εταιρεία Κεφαλληνιακών Ιστορικών Ερευνών, Σειρά Διατριβών 24, Αργοστόλι 2020, σσ. 30-31.

[2] ΜΟΣΧΟΠΟΥΛΟΣ, ΓΕΩΡΓΙΟΣ Ν., Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη – Μουσείο Τυπάλδων Ιακωβάτων Ληξουρίου. Χώρος ανάδειξης και τεκμηρίωσης του Διαφωτισμού, Αθήνα 2003, σ. 46-47.

[3] ΑΤΙ, Αλληλογραφία Γεωργίου, Αποστολέας Γεώργιος Τυπάλδος Ιακωβάτος, Παραλήπτης: Γεράσιμος Κόγκος (Παρίσι), ημερομηνία Κεφαλληνία 12 Ιουλίου 1878.

[4] ΑΤΙ, Αλληλογραφία Γεωργίου, Αποστολέας Γεράσιμος Κόγκος, Παραλήπτης: Γεώργιος Τυπάλδος Ιακωβάτος , ημερομηνία Πάτρα 10 Δεκεμβρίου 1878.

[5] ΑΤΙ, Αλληλογραφία Γεωργίου, Αποστολέας Γεώργιος Τυπάλδος Ιακωβάτος, Παραλήπτης: Γεράσιμος Κόγκος, ημερομηνία 1 Μαΐου 1879.

[6] ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑ Χ.Τ.Ι.  – ΑΠΟΣΤΟΛΕΑΣ ΣΤΑΜΟΥΛΑ (ΣΥΖΥΓΟΣ), Αποστολέας: Σταμούλα

Παραλήπτης: Χ.Τ.Ι. (Αθήνα), Χρονολογία: Ληξούρι 11 Μαρτίου 1880.

[7] ΜΟΣΧΟΠΟΥΛΟΣ, ΓΕΩΡΓΙΟΣ Ν., Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη – Μουσείο Τυπάλδων Ιακωβάτων Ληξουρίου. Χώρος ανάδειξης και τεκμηρίωσης του Διαφωτισμού, Αθήνα 2003, σ. 55-57

[8] https://anexarttitosblog.gr/kate-aikaterini-typaldou-iakovatou-toul/  [πρόσβαση 8-4-2024].

[9] Αγνή Μεταξά. Εορτασμός στην Αρχαιολογική Εταιρεία Αθηνών και στο Αργοστόλι, από τον Σύνδεσμο «Οι φίλοι της επαρχίας Πάλλης – το Ληξούρι», Αθήνα 1970, σ. 18.

[10] https://anexarttitosblog.gr/kate-aikaterini-typaldou-iakovatou-toul/  [πρόσβαση 8-4-2024].

[11] ΜΟΣΧΟΠΟΥΛΟΣ, ΓΕΩΡΓΙΟΣ Ν., Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη – Μουσείο Τυπάλδων Ιακωβάτων Ληξουρίου. Χώρος ανάδειξης και τεκμηρίωσης του Διαφωτισμού, Αθήνα 2003, σ. 55.